30 cze Brak komentarzy admin Polska , , , ,

Na przełomie XI i XII w. zachodnia część Prądnika, nazwana z czasem Białym, stała się własnością biskupów krakowskich. Około 1220 r. biskup Iwo Odrowąż umieścił w nim szpital Duchaków. Zakon ten powstał we Francji niewiele wcześniej i oparł się na tradycji istniejącego już w X w. bractwa, zadaniem którego była opieka nad podróżnymi w tych niespokojnych czasach, kiedy niewielka nawet podróż stanowiła wielki problem. Zakon oparty był o regułę św. Augustyna; początkowo stanowił stowarzyszenie ludżi świeckich, później również księży, zwanych kanonikami regularnymi. Zakonnicy przybierali różne nazwy: braci szpitalników św. Ducha (lub św. Krzyża), Duchaków i inne. Reguła nakazywała im opiekę nad chorymi, niedołężnymi, sierotami. Nosili czarną sutannę z podwójnym białym krzyżem. Przypuszcza się, że pierwszych Duchaków sprowadził do Polski (Sławkowa) w 1203 r. biskup Fulka, skąd dopiero przez Iwo Odrowąża przeniesieni zostali, do Prądnika. Duchacy wznieśli tu murowane budnki, zniszczone prawdopodobnie w czsie najazdu Tatarów w 1241 r. W 1244 r. biskup Prandota osadził ich ostatecznie w Krakowie, w rejonie dzisiejszego placu św. Ducha, gdzie też przebywali bez przerwy do rózbiorów Polski. W Prądniku posiadali jednak nadal aż do XV w. młyny, w XVI i XVII w. również papiernię. Tę część Prądnika bardzo długo nazywano Prądnikiem Duchackim.

Prądnik Czerwony

Prądnik Czerwony

W 1248 r. bliżej nieznany nam Wit ofiarował biskupstwu krakowskiemu inną część Prądnika, którą nazywano Biskupim, a później Mniejszym; wszedł on później w skład Prądnika Białego. W ciągu XIV i XV w. krakowskie zakony wymieniały między sobą różne posiadłości w Prądniku Tynieckim (stąd popularne nazwy Prądników np.: Dominikański, Karmelitański, Franciszkański itp.). W 1257 r. część Prądnika na południe od rzeki o tej nazwie (płynęła ona wówczas od Olszy przez przedmieście Wesoła, koło kościoła św. Mikołaja) Bolesław Wstydliwy darował miastu Kraków.
Nad rzeką Prądnik z początku XV w. znajdowały się liczne młyny wodne. Słynny był też wówczas Prądnik (Biały) z wypieków przednich chlebów żytnich i pszennych („wielkie, jak koła wozowe”), które wypiekał na dwór biskupi i na targi krakowskie w zamian za otrzymane tutaj dobra, kucharz biskupa Wojciecha Jastrzębca. W 1495 r. powstała nad rzeką pierwsza w Polsce papiernia, założona przez Fryderyka Szylinga, należąca do Duchaków, a wydzierżawiona m.ni. w latach 11510-62 słynnemu drukarzowi oraz księgarzowi, Janowi Hallerowi i jego potomnym; dlatego nazywano ją też „drukarnią hallerowską”. Czynna była do około połowy XVII w. W ślad za tą papiernią powstały dalsze, w tym na tzw. Żabim Młynie (między Górką Narodową a Prądnikiem Czerwonym), istniejąco do 1587 r. Papiernia ta jakiś czas była własnością księgarza i nakładcy, Marka Szarferberga i jego dzieci. Prądnik włączony został w całości do Krakowa w 1941 r.

Prądnik a polskie Odrodzenie. Łukasz Górnicki tak w 1565 r. napisał w swym „Dworzaninie”: „Tu u Krakowa jest rzeka Prądnik, nad którą Samuel Maciejewski, krakowski biskup i kanclerz koronny, włoskim kształtem dom piękny zmurować kazał […], gdzieby postronne ludzi, a wielkich królów posły czcić mógł[…]”. Przebywali w nim również inni słynni pisarze Odrodzenia, jak: Jan Kochanowski, Mikołaj Rey, Andrzej Frycz Modrzewski. Niektóre ich utwory powstały właśnie w Prądniku.
A oto fragment poematu Jana Kochanowskiego o Prądniku:
„[…] Witaj mi wsi tak szczodrze przez Maciejowskiego i wdzięcznie wybudowana. Dziś w Myszkowskim, podporze świetnego senatu – godnego dostałaś pana. Witaj ustronie pracy, ciszy rodzicielko, co duszę koisz bosko… Odpoczynku po smutkach, matko wczasów miłych gościno Muz – witaj wiosko […]”
Jak świadczą zachowane ryciny z przełomu XVI I XVII w., budynek dworski był wówczas pięknym okazem jednopiętrowego pałacu, ozdobionego renesansową attyką i otoczonego uroczym parkiem włoskim, z altanami, fontannami i rzeźbami. Następnie pałac kilkakrotnie podupadał i kilkakrotnie był restaurowany przez kolejnych biskupów (Zebrzydowski – XVI w., Gębicki – połowa XVII w., Trzebicki – w 1669 r.). Niszczony był też przez wojska rosyjskie w czasie konfederacji barskiej (1771 r.). Pod koniec XVIII w. pałac był jednopiętrowy, budowany z kamienia, z dwoma wieżami po bokach. Piętrowe oficyny z dwu stron półkolistego placu wjazdowego połączone były z pałacem krytymi krużgankami.

Obecny stan dworu. Obecny dwór pochodzi z końca XVIII w. i zbudowany został na fundamentach poprzedniego. Jest parterowy, klasycystyczny, ozdobiony łamanym polskim dachem. Przeprowadzone w 1965 r. i latach następnych badania archeologiczne na terenie dworu i przyległej części ogrodu, doprowadziły do rewelacyjnych odkryć. Odsłonięto najstarsze romańskie mury, stawiane w pierwszej połowie XIII w.; mogą więc stanowić resztki ówczesnego szpitala Duchaków, złożonego z wolno stojących zabudowań. Na fundamentach tych spoczywają dolne partie murów renesansowego pałacu biskupa Samuela Maciejewskiego, odkryte w pełnym zarysie. Pałac ten zbudowany był na planie kwadratu o boku około 30 m, na narożnikach ozdobiony ryzalitami (występami) o kształcie półbaszt, posiadał arkadowe loggie, wewnętrzny dziedziniec wyłożony był brukiem. Budowla była obronną (odkryto fragmenty murów obronnych, woda z Prądnika oblewała pałac z dwu stron), a nad jej bezpieczeństwem czuwało około 30 dział. Ostatnimi właścicielami dworu (do lat 60-tych XX w.) byli Miroccy, od których przejęło go miasto.